دلتنگی ها و اندیشه ها sanhavak


+ منابع حروفیگری

منابع حروفیگری

براون با گوبینو هم عقیده است و نهضت حروفیان را یکی از تجلیات روح ایرانی می شمارد که هرگز از غور در اندیشه های کفر آمیز باکی نداشته است. دکتر رضا توفیق جنبش حروفیه را یک حلقه از زنجیرۀ  انقلاباتی است که عنصر ایرانی از طریق تظاهر به تشیع ، علیه نژاد عرب برانگیخت ، از نظر او نهضتهای پیشین ایرلنیان نیز همین حال را داشته است و قبل از او اسحق افندی این اندیشه را مطرح کرده . براون ، به شباهت آشکار حروفیان و بابیان اشاره کرده است .

دکتر رضا توفیق ، علاوه بر معارضه ایرانیان علیه فتح عرب و نبرد روح سامی و آریائی ، ما را به تأثیر پذیری حروفیان ازنو افلاطونیان رهنمون می شود ، زیرا حروفیان نیز قائل به تقدم ماهیت بر شیء بودند و محمد بن علی شلمغانی را پیشرو فضل الله در دعوی خدائی می شمارد . اسحق افندی ، میگوید : حروفیان در حقیقت نوعی قرمطی اند .

پیجوئی حروفیه ما را وا میدارد به ادیان کهن ابرانی رجوع کنیم . حروفیان ، مهدیگری رهبرشان فضل الله را به ( رجعت کیخسرو از غیبت خود در غار ) تعبیر کرده و او را مظهر آن منجی قدیم ایرانیان از سلسله استیلاگران عرب و پیشوای مسلح نژاد پارسی دانسته اند . بار دیگر او را بصورت جمشید تصویر کرده ، در خوابش دیدند که 140 تن از اولاد خود را رهبری میکرد و در دست هر یک دو شمشیر ذوالفقار بود که جمعاً 280 شمشیر می شود و باز هم به نوعی ، یادآور تعداد حروف عربی است .

در این تصویر ف فضل الله خصوصیات اصل عربی – علوی اسلامی و روح تأویلگر ایرانی را با هم دارد و مثل مهدی عربی و منجی ایرانی ظاهر می شود که مقصدش رهانیدن ایرانیان و اعراب از استیلای مغول است . ( دو شمشیر اگر اشاره به ثنویت ایرانی نباشد ، دست کم به معنی ( ظاهر و باطن ) است )

گذشته از تجسم منجی ایرانی در فضل الله ف ثنویت ایرانی نیز اعتقاد حروفیه به شکل قایل شدن به نمادهای عددی برای عالم ، به ویژه اندیشه خط استوا که وجه لسان را جدا می کند وارد شده ودر آمیخته است.

همچنین عقاید حروفیه از اشاره به آتش و به رسمیت شناختن مجمس خالی نیست : خدا در آتش بر موسی تجلی کرد و مجوسان همان را می پرستیدند و نیز از آذر نام برده اند که آتش را افروخت ( اما اتش او را نسوخت ) لیکن بر جسم ابراهیم پرتو انداخت که در اثر ان ، تا قیامت ، جهان را روشن میدارد . درمورد اقتباس مستقیم از اسراییلیات ، خود حروفیان نیز انکاری نداشته اند ، مثلاً حدیث مشهور ( خدا آدم را بصورت خویش آفرید ) را به اصل اسراییلی آن ، تورات ارجاع داده اند و از آن حدیث به عنوان سندی برای ارزش عددی آدم کمک گرفته اند .

به علاوه این آیه قران که ( دو سوره مانند قران بیاورند ) با ده فرمان موسی مقایسه کرده ، آن را نشانۀ این دانسته اند همچنین برۀ ابراهیم را طبق تصور یهودی توصیف کرده اند . تردیدی نیست حروفیان از مسیحیت و شخص مسیح تأثیر گرفته اند ، زیرا فرقه حروفیه ، کلاً مبتنی بر سازگاری با اندیشه های مشابۀ همۀ ادیان موجود ، به منظور جلب معتقدان ادیان و فرقه های گوناگون بوده است .

دربارل مسیحیت چه بسا نخستین منبع ( وحی ) فضل الله ، همان سراغاز الهام بخش انجیل یوحنا بوده : در ابتدا کلمه بود و کلمه نزد خدا بود و کلمه خدا بود . حروفیان ، لغت فارسی را بر عربی ترجیح نهاده ، مقام نخسن بدان داده و به متون فارسی نوشتۀ فضل الله ، صفت وحی داده اند از اینجاست که طبق نظر دکتر رضا توفیق ، این نهضت را از رشته نهضتهای ایرانی خالص بدانیم که هدف ان استقلال از عرب و اسلام بوده ، به ویژه درآن موقعیت زمانی که نه نژاد عرب ان تسلط قدیم را داشت و نه لغت عرب ، تأثیر زبان فارسی را در اذهان مردم .

نهضت حروفیه با ظواهر اسلامی اش سابقه دیگری در خوارج دارد : در قرن دوم هجری ، یازان یزید بن ابن انیمه این خبر را می پراکندند که ( خداوند به زودی پیغمبری از ایران مبعوث خواهد کرد و کتابی بر او فروخواهد فرستاد که در آسمان نوشته شده و یک جا نازل می شود ) به همین دلیل یزید بن اابی انیسه شخصاً آیین محمد را واگذاشت و به ایین دیگری گرایید – این گروه صائبه ( یا به معنی دیگر ، منحرفان از شریعت )  نامیده شدند ( صائبه معنی پیروان مذهی صبی معروف نیست ، معنی لغوی ان از مادل صبا = خروج از دین به دین دیگر )

حروفیه ، نظریه دیگری هم از خوارج گرفته و ان را دستکاری کرده اند ، دسته میمونیه از خوارج قرن دوم ، اظهار نظر کرده بودند که ( سوره یوسف جزء قرآن نیست ) حروفیان ، به عکس توجه مخصوصی به سوره یوسف مبذول داشتند ، تا انجا که می توان محبت نامه فضل الله حروفی را شرح حروفیانۀ آن سوره شمرد . این توجه شدید از سوی حروفیان به سوره یوسف ناشی از عدم توجه خاص مسلمانان به یک سورۀ کامل و شگفت انگیز قرآن و نتیجتاً  به معنی امکان   معارضه با قرآن و برابر شمردن کلام فضل الله با وحی الهی بوده است – هر چند دارای ارزش نیست – افزون بر این همه ، بسیاری از روایات مربوط به ظهور مهدی در ایران وجود داشت که وظیفه نسخ آیین محمد با شرعتی کاملتر از ان را به زمان مهدی موکول میکرد .