دلتنگی ها و اندیشه ها sanhavak


+ مشبهه

مشبهه ( اهل تشبیه )

یکی از جریانهای کلامی نخستین که به ویژه به رویارویی جهمیه خراسان از آن یاد می شود جریان فکری مشبهه و یا اهل تشبیه است .

پدیده تشبیه و طرفداران آن را در دو طایفه جای می توان داد ( به گفته شهرستانی ) :

الف : معتقدان به تشبیه خداوند به انسان :

 یعنی کسانی که در مسألۀ شناخت خداوند . تحلیل صفات او به ویژه صفات خیریه ( یعنی آن دسته از صفاتی که مشتمل بر جنبه های جسمانی است ) ، خداوند را به انسان و دیگر آفریدگان همانند کرده اند یا چیزی گفته اند که مستلزم چنی تشبیهی است و یا صفات خداوند را با صفات انسان و دیگر آفریدگان همانند دانسته اند .

ب : معتقدان به تشبیه انسان به خداوند :

یعنی کسانی که دربرخورد با انسانهایی که در نگاهشان بزرگ می موده اند ، آنها را با خدا همانند دانسته یا توصیفهایی کرده اند که به تشبیه ایشان به خداود اشعار دارد و یا به حلول روح خدایی درانان گراییده اند .

" مورد بحث ما طبقۀ  الف است . "

 

مشبهه حشویه

هرچند در میان غالیان شیعه هم تشبیه به خدا و صفات او به آفریدگان وجود دارد اما اندیشه تشبیه نخست در صفوف گروهی از اهل حدیث به عنوان حشویه رخ نموده است .

جریان تشبیه در اوایل سده دوم در میان گروهی چون کهمس بن حسن تمیمی و مقاتل بن سلیمان و داود جورابی و... پیدا شد .

اینان گفته اند معبودشان دارای صورتی مشتمل بر اعضاء و اجزایی است و اموری چون نزول و صعود یا استقرار و انتقال بر او رواست . آنان حتی لمس کردن خدا و دست دادن با او را روا دانسته اند و معتقد بودند مسلماان مخلص در دنیا و اخرت با خدا معانقه می کنند . به روایت کعبی : حتی از دیدگاه برخی از مشبهه رؤیت خداوند و زیارت او در این دنیا نیز ممکن است از دیدگاه مشبهه اموری چون " استواء بر عرش " ، " ید " ، " وجه " ، و ... همان معنای ظاهری و عادی خود را دارند و به همی معنا تفسیر می شوند .

 

مقاتل بن سلیمان در تفسیر آیات صفات به افراط دامن زده و معتقد بوده است خداوند جسم است ، و بر صورتی چون هیکل انسانها و امیخته ای از گوشت و خون و موی و استخوان است و اندامهایی دارد . اگرچه با این وجود نه چیزی به او شباهت دارد و نه اوبه چیزی شبیه است

تجسیم و تشبیه پس از مقاتل به کرامیّه اتقال یافته و از کرامیه به این تیمیه رسیده و این در حالی است که ابن تیمیه در روزگار خود نمایده حنابله هم هست .

به هر روی همگرایی حنابله و مشبهه واقعیتی گریزناپذیر است و بنا بر روایتی تاریخی ابن حنبل ، مقاتل بن سلیمان نماینده تفکر تشبیه را می ستود و معتقد بود اگاهتر از او در تفسیر آیات قرآن وجود ندارد .