دلتنگی ها و اندیشه ها sanhavak


+ مشروطیت ( مجلس موقتی )

مجلس موقتی

روز شبه 26 مرداد ( 27 جمادی الثانی ) بر حسب دعوتنامه ای که از طرف عضدالملک ارسال شد جمع کثیری از رجال ، اعیا ، اشراف ، علما ، بازرگانان و اصناف ، در حدود یک هزار نفر در ساختمان مدرسۀ نظام حضور یافتند . این جلسه برای افتتاح مجلس موقتی بود که بایستی نظامنامۀ انتخابات را بنویسند و کارهایی را که برای تشکیل دارالشورا لازم بود انجام دهد .

 


نکته ای را حاجی میرزا یحیی دولت آبادی دربارۀ جریان این مجلس آورده است که نقل می کنیم :

" ... از انجا که علما اصرار دارند این کار به اسم انها تمام شود لذا خطابه ای که به مشروطیت و دولت و انتخاب وکلای ملت تصریح دارد ، وشته اند و آقا سید عبدالله بهبهانی مصمم است از طرف آقایان خطابه را در مجلس بخواند ولی صدراعظم پیشدستی کرده اظهار می کند خطابه ای دارم باید بخوانم و برمی خیزد و شروع به خواندن می ماید . آقایان از پیشدستی صدراعظم ملول می شوند ولی جز سکوت چاره ای ندارند " .)

در اینجا بی مناسبت نیست به افسانه هایی که دربارۀ تأثیر عامل خارجی در حرکت مشروطه خواهی – به استناد بست نشست مردم در سفارتخانۀ انگلیس – ساخته و پرداخته شده ، اشاره ای کنیم .

خلاصۀ کلام این مدعیان " مشروطیت تحفۀ انگلستان به ملت ایران " را از زبان محمود محمود ، ویسندۀ تاریخ روابط ایران و انگلیس در قر وزدهم " می شنویم که می گوید انگلستان برای اعمال نظرات استعماری خود در ایران همیشه با دو مانع بزرگ روبه رو بود :

" اول دربار ، دوم روس ها ، مانع اول را با مشروطیت ایران ، دومی را با معاهدۀ 1907 از میا برداشتند " .

واقعیت تاریخی این است که دولت انگلستان بالاگرفتن نهضت آزادی خواهی را در ایران احساس میکرد و از دخالت نظامی روسیه به بهانۀ سرکوبی جنبش ملی قریب الوقوع ، پریشان خاطر بود .

در واقع مسأله برای دولت اگلیس ای بود که اگر این حرکت اجتماعی به نهضت مشروطه خواهی یا شورش و طغیان انقلاب بکشد و دولت روسیه برای سرکوبی حرکت ملی ایران به تقاضای دولت ایران یا رأساً ، مداخلۀ نظامی کند چه باید کرد ؟

نظر کاملا روش دولت اگلیس را در یک گزارش هاردینگ وزیر مختار انگلیس که لرد لنس داون وزیر خارجۀ انگلیس ، در حاشیۀ ای نظرات از پیش ابراز شدۀ خود را تأیید کرده است ، در می یابیم .

هاردینگ در سفر خود به لندن با وزیر امور خارجه گفتگوی مفصلی راجع به ایراد کرده بود که خلاصۀ ا را به صورت یک گزارش " خیلی سری " برای تأیید کتبی لنس داون در تاریخ 4 سپتامبر 1902 ، زد او فرستاد .

در هر مورد هاردینگ می ویسد : " من چنین سوالی کردم ، شما چنین نظری دادید – که اگر تصادفاً نظر وزیر خارجه را دقیقا نگرفته باشد ، خود وزیر اصلاح کند .

وزیر خارجه در مورد هر سوال او توضیحات لازم را در حاشیه وشته است .

برای احتراز از اطالۀ کلام ، قسمتی از موارد ای گفتگو را به صورت سوال و جواب نقل می کیم :

هاردینگ : اگر شورشی بشود و لشکر روس برای سرکوبی حرکت ملی وارد خاک ایران شود ، ما چه می کنیم ؟

وزیر : ما هم بنادر جنوب ایران و سیستان را اشغال می کنیم تا با مذاکره با روسیه قدرت و استقلال ایران را از نوبرقرار کنیم .   

هاردینگ : اگر عنصر مخالف از ما کمک بخواهد تا چه ادازه اماده ایم آنها را در جهت شورش مشروطه خواهی یا انقلاب ترغیب کنیم که ایران روسی نشود ؟

وزیر خارجه : ما نمی توایم به هیچوجه به هیجان انقلابی کمک کیم یا آنها را ترغیب کیم .

هاردینگ می پرسد : اگر مخالفت علما با دولت محدود به مشروطه خواهی باشد ، تا چه اندازه می توانیم کمک مالی به آنها بکنیم ؟

وزیر خارجه جواب می دهد : ما نمی توانیم داخل هیچ دسته بندی و فتنه جویی علیه شاه بشویم .

هاردینگ می پرسد: اگر روحایون برای جلوگیری از تشدید انقیاد به دست روس از ما مصلحت ادیشی کنند می توانند به کمک ما امیدوار باشند ؟ و چه وع کمکی به آنها می توانبم بدهیم ؟

وزیر خارجه جواب می دهد : تکرار می کنم ما به هیچ عنوای نباید به دسیسه کاری علیه شاه دست ببریم هر اقدامی هم که بکنیم نباید به صورت همدلی با روحایون باشد . اگر ممکن باشد در جهت خدمت به ایران و اگر نشد در جهت حفظ موضع خودمان در " منطقۀ منافع " .

به طوریکه ملاحظه می شود ، حرکت مشروطیت ، هنوز متشکل نشده ، مسائلی را به وجود اورده بودند ، نه در جهت کمک به نهضت ، که جواب همۀ سؤالات مفی و متضمن دستور عدم دخالت بود . و می بینیم که محور همۀ مسائل مطالعه راجع به عکس العمل روس نسبت به حرکت ملی و چگونگی مقابله با آن بود .

 صورت گفت وشنود وزیر مختار و وزیر امور خارجه انگلیس کاملا نشان می دهد که اینها به حرکت اجتماعی و سیاسی ایران پی برده بودند اما تصور روشنی از ماهیت و قوت آن نداشتد . هاردینگ تصور مبهمی از حرکت در اعتراض طبقات روحانی داشت و اهمیت عنصر دیگر مخالف ، یعنی آزادی خواهان مترقی را نمی شناخت . در حالی که وقایع بعدی نشان داد که تنظیم حرکت ملی تنها به دست روحانیون نبود بلکه نهضت مشروطه خواهی را روشنفکران تنظیم کردند و روحانیون را به طرف آن کشیدند .

به این ترتیب جهت کلی سیاست انگلیس نسبت به هضت مشروطه خواهی مشخص شد و در مرحلۀ بعد که حرکت ملی شروع شد ، همان سیاست به کار بسته شد .

در تیر ماه 1285 ، قبل از اینکه مردم به سفارتخانۀ انگلیس رو بیاورند ، کاردار سفارت ، " گرانت داف " از وزارت خارجۀ انگلیس ، تلگرافی راجع به دو مسأله کسب تکلیف کرد :

1 ) آیا ممکن است دربارۀ عزل عین الدوله که در حکومتش امید بهبودی می رود ، با روس کنار بیابیم ؟

2 ) آیا تصویب می کنید ، به روحایون که کمک خواسته اند ، اعلام کنیم که سفارت به هیچوجه نمی تواند جنبشی علیه دولت را پشتیبانی کند ؟

که می بینیم سؤال دوم دقیقا در جهت همان سیاست قبلی است .

جواب وزیر امور خارجه ، سر ادوارد گری ، به سؤال اول منفی بود : دشواری هایی پیش می آورد که نه روس و نه ما طالب آنها نیستیم .

پاسخ سؤال دوم مثبت بود . پیشهاد کاردار را تصویب کرد : اعلام کنید .   

در ضمن این تلگراف کاردار انگلیس ، اشاره ای هم به احتمال بست نشستن علما در سفارتخانه شده بود . وزیرخارجه ابتدا موضوع را به سکوت برگزار کرد و بعد تأیید کرد . در نتیجه وقتی مردم به سفارت پناه بردند به آنها راه دادند و وزارت خارجه هم آن را به مأخذ عرف و عادت جاری تصویب کرد .

( اشارۀ کاردار به کمک خواستن روحانیون ، به دنبال نامه ای بود که عبدالله بهبهانی در 18 تیرماه 1285 به او وشته و استمداد کرده بود . کاردار طبق دستور وزارت امور خارجه انگلیس جواب داد که دولت انگلستان می تواند به هیچ نهضتی علیه حکومت ایران کمک کند .

تازه وقتی مردم در سفارت بست نشستند ، سفارت نسبت به هدف مشروطه خواهی بستیان سیاست عدم مداخله پیش گرفت . به کاردار دستور رسیده بود که بین بستیان و دولت راجع به هدف سیاسی آنها مطلقاً دخالتی نکند ، دستورات وزیر امور خارجه به کاردار روشن بود :

" دولت انگلیس نمی تواند در نهضت سیاسی اصلاح طلبی ایران وارد شود و مسئولیتی به عهده بگیرد حتی بین بستیان و دولت    

نمی توانیم حسن توسط کنیم ، اینکه با پناهندگی موافقت شد برحسب عرف و عادت جاری بوده است و حالا که بر اثر ای اقدام بستیان صدراعظم تغییر کرده آنها را متقاعد کنیم که از سفارتخانه بیرون بروند " .

نویسنده : MEHDI ; ساعت ٢:٠۱ ‎ق.ظ ; سه‌شنبه ۱۳۸٩/۱/۱٧
comment نظرات () لینک